آمار سهم هزینه ناخالص سرانه هر دهک در مناطق شهری براساس دهک وزنی (از سال ۱۳۶۳ تا ۱۴۰۳)

بررسی روند توزیع مخارج در جامعه یکی از اصلی‌ترین شاخص‌ها برای ارزیابی شکاف طبقاتی و عدالت اقتصادی محسوب می‌شود. داده‌های رسمی مرکز آمار ایران پیرامون سهم دهک‌ها از هزینه ناخالص سرانه در مناطق شهری طی دوره زمانی چهار دهه‌ای بین سال‌های 1363 تا 1403، ساختار مصرف و تغییرات سهم اقشار مختلف جمعیتی از کل مخارج ناخالص سرانه را در مناطق شهری کشور نشان می‌دهد.

بر اساس این اطلاعات، در سال 1363 سهم دهک اول، یعنی کم‌هزینه‌ترین قشر جامعه، از مجموع هزینه‌ها تنها 2.15 درصد بود؛ در حالی که دهک دهم به تنهایی 31.53 درصد از کل مخارج ناخالص سرانه شهری را به خود اختصاص داد. این شکاف عمیق، مبنای بررسی نوسانات چهار دهه بعدی را تشکیل می‌دهد.

تغییرات سهم دهک‌های اول و دهم در دهه‌های ۶۰ و ۷۰

در اواخر دهه شصت، شکاف میان دهک‌های پایین و بالا افزایش یافت؛ به شکلی که در سال 1369 سهم دهک دهم به رقم بی‌سابقه 34.83 درصد رسید، در حالی که سهم دهک اول معادل 2.03 درصد ثبت شد. همچنین کمترین سهم دهک اول در کل دوره مورد مطالعه متعلق به سال 1368 با رقم 1.93 درصد بوده است.

با ورود به دهه هفتاد، اندکی تعدیل در ساختار توزیع هزینه‌ها مشاهده می‌شود. در سال 1372، سهم دهک اول به 2.29 درصد افزایش پیدا کرد و سهم دهک دهم روی عدد 31.66 درصد قرار گرفت. در پایگاه‌های تحلیلی، ارزیابی این‌گونه روندها بر مبنای آمار رسمی انجام می‌شود تا اثرگذاری متغیرهای کلان بر معیشت به شکل مستند مشخص گردد.

بهبود نسبی توزیع هزینه‌ها در ابتدای دهه ۹۰

بیشترین بهبود در سهم اقشار پایین در اوایل دهه ۱۳۹۰ رقم خورد؛ به‌گونه‌ای که در سال 1392، سهم دهک اول به بالاترین سطح ثبت‌شده خود یعنی 2.97 درصد رسید. در همین سال، سهم دهک دهم تا سطح 28.20 درصد کاهش یافت که نشان‌دهنده فشرده‌تر شدن فاصله میان دهک‌های درآمدی بود.

علاوه بر این، در سال 1390 سهم دهک دوم به 4.16 درصد و دهک سوم به 5.18 درصد رسید. در مجموع، طی دوره 1390 تا 1393، سهم مجموع پنج دهک پایین جامعه در سطوحی به مراتب بالاتر از میانگین دهه‌های پیشین قرار داشت.

وضعیت سهم دهک‌ها از هزینه ناخالص سرانه در سال‌های پایانی

از نیمه دوم دهه ۹۰ به بعد، سهم دهک دهم مجدداً سیر صعودی به خود گرفت و در سال 1397 به 31.55 درصد رسید. با این وجود، در ابتدای دهه جاری ثبات نسبی برقرار شد و در سال 1400 سهم دهک اول 2.54 درصد و سهم دهک دهم 29.34 درصد گزارش شد. گزارش‌های تفصیلی منتشرشده در آمارفکت نیز تحولات این سال‌ها را در شاخص‌های گوناگون بازتاب داده است.

در پایان دوره و در سال 1403، سهم دهک اول به 2.69 درصد و سهم دهک دهم به 30.03 درصد رسید. سهم دهک‌های میانی مانند دهک پنجم و ششم نیز به ترتیب برابر با 7.10 درصد و 8.27 درصد برآورد گردید.

بینش آماری و تحلیل ساختار هزینه‌ای دهک‌ها

بررسی آماری سهم دهک‌ها از هزینه ناخالص سرانه در بازه 41 ساله نشان می‌دهد که دهک دهم همواره بیش از 28 درصد و در برخی مقاطع تا حدود 35 درصد از کل مخارج سرانه را به خود اختصاص داده است، در حالی که سهم پنج دهک ابتدایی روی هم رفته در اغلب مقاطع کمتر از یک‌سوم کل مخارج ناخالص سرانه بوده است. این داده‌ها ماهیت پایدار تمرکز هزینه‌ای در دهک‌های فوقانی مناطق شهری را در طول چهار دهه به وضوح نمایش می‌دهند.

آمارها و مطالب مرتبط

• آمار تعداد انشعاب آب خانگی و غیرخانگی روستایی کشور (سال 1403)
• آمار نسبت آب بدون درآمد در مناطق شهری و روستایی (سال 1403)
• آمار متوسط هزینه خوراکی یک خانوار شهری (سال 1353 تا 1403)