آمار سهم 20 درصد کم هزینه‌ترین جمعیت در مناطق شهری در دهک وزنی (از سال ۱۳۶۳ تا ۱۴۰۳)

بررسی نابرابری در مخارج خانوار و ارزیابی رفاه گروه‌های کم‌درآمد، از محورهای بنیادین تحلیل‌های اقتصادی به شمار می‌رود. یکی از مهم‌ترین شاخص‌ها برای ارزیابی این مسئله، شاخص سهم بیست درصد کم‌هزینه‌ترین جمعیت در مناطق شهری است که میزان بهره‌مندی دو دهک پایین جامعه از کل مخارج ناخالص جامعه را نمایان می‌سازد. داده‌های رسمی منتشرشده برای بازه زمانی ۱۳۶۳ تا ۱۴۰۳ دورنمای جامعی از تغییرات سهم فقیرترین اقشار جامعه شهری کشور را در چهار دهه اخیر فراهم می‌کند.

بر پایه این آمارها، در سال ۱۳۶۳ سهم دو دهک کم‌هزینه‌تر جامعه شهری معادل ۵.۶۴ درصد از کل هزینه‌ها بوده که پس از نوسانات متعدد، در سال ۱۴۰۳ به رقم ۶.۷۹ درصد رسیده است. کمترین مقدار ثبت‌شده برای این شاخص در سال ۱۳۶۶ با مقدار ۵.۱۵ درصد رخ داده و بالاترین رکورد تاریخی آن نیز در سال ۱۳۹۲ با ثبت رقم ۷.۲۸ درصد رقم خورده است.

روند شاخص در دهه‌های شصت و هفتاد

در طول دهه ۱۳۶۰، سهم این گروه جمعیتی در محدوده‌ای فشرده بین ۵.۱۵ درصد تا ۵.۶۴ درصد نوسان داشت. شرایط ویژه اقتصادی در آن دوره موجب شده بود تا سهم اقشار پایین در سطحی پایین‌تر از ۶ درصد متوقف بماند. برای نمونه، در سال‌های ۱۳۶۴ و ۱۳۶۵ ارقام به ترتیب ۵.۴۶ درصد و ۵.۲۲ درصد به ثبت رسید.

با ورود به دهه ۱۳۷۰، بهبود نسبی در این نسبت مشاهده شد و در سال ۱۳۷۳ به ۵.۹۶ درصد و در سال ۱۳۷۶ به ۵.۹۸ درصد افزایش یافت. با وجود این رشد، شاخص توانایی عبور پایدار از مرز ۶ درصد را پیدا نکرد و تا پایان این دهه در محدوده ۵.۵ درصد تا ۵.۸ درصد حفظ گردید.

جهش سهم کم‌هزینه‌ترین اقشار در دهه ۱۳۸۰ و اوایل دهه ۱۳۹۰

بررسی پایگاه‌های تخصصی آمار نشان می‌دهد که تا پیش از سال ۱۳۸۹، سهم بیست درصد پایین جامعه همواره زیر ۶.۲ درصد قرار داشت. اما با اجرای برنامه‌های هدفمندسازی و پرداخت یارانه‌های نقدی در اواخر سال ۱۳۸۹، جهش قابل‌توجهی در این متغیر پدید آمد.

شاخص مذکور از ۶.۲۱ درصد در سال ۱۳۸۹ به ۶.۹۴ درصد در سال ۱۳۹۰ و سپس ۷.۰۷ درصد در سال ۱۳۹۱ ارتقا یافت. این روند صعودی در سال ۱۳۹۲ با دستیابی به رکورد تاریخی ۷.۲۸ درصد به اوج رسید که بیانگر بیشترین سهم اقشار فرودست از سبد هزینه‌ای در طول تاریخ آماری کشور است.

تعدیل شاخص در دهه ۱۳۹۰ و وضعیت سال‌های اخیر

از سال ۱۳۹۳ روند کاهشی ملایمی آغاز شد و سهم بیست درصد کم‌هزینه‌ترین جمعیت به ۶.۹۶ درصد تقلیل یافت. با افزایش فشارهای تورمی در میانه و پایان دهه نود، این رقم در سال ۱۳۹۶ به ۶.۵۳ درصد و در سال ۱۳۹۷ به ۶.۳۴ درصد افت کرد. پس از آن، رقم مذکور در سال ۱۳۹۹ برابر با ۶.۳۹ درصد ثبت شد.

در سال‌های بعد، داده‌های گردآوری‌شده در سامانه آمارفکت نشان‌دهنده احیای تدریجی این شاخص است؛ به‌طوری‌که سهم اقشار پایین در سال ۱۴۰۰ به ۶.۴۶ درصد، در سال ۱۴۰۱ به ۶.۵۹ درصد، در سال ۱۴۰۲ به ۶.۶۰ درصد و نهایتاً در سال ۱۴۰۳ به ۶.۷۹ درصد رسید.

بینش آماری و تحلیل داده

مقایسه دوره چهل‌ساله آشکار می‌سازد که سهم بیست درصد کم‌هزینه‌ترین جمعیت اگرچه در مقایسه با سال ۱۳۶۳ به میزان ۱.۱۵ واحد درصد بهبود یافته، اما همچنان کمتر از هفت درصد کل مخارج جامعه شهری را به خود اختصاص داده است. این ارقام بیانگر پایایی ساختاری در سهم اقشار کم‌درآمد و وابستگی شدید آن به بازتوزیع مستقیم درآمدها در دوره‌های خاص است.

آمارها و مطالب مرتبط

• آمار جمعیت غیر ساکن استان گیلان به تفکیک جنسیت (سال 1395)
• آمار جمعیت به تفکیک رده سنی در ایران
• آمار متوسط تعداد افراد هر خانوار به تفکیک مناطق شهری و روستایی در ایران