آمار سهم 20 درصد فقیرترین جمعیت مناطق شهری براساس دهک وزنی (از سال ۱۳۶۳ تا ۱۳۹۹) بازنگری شده

شاخص‌های توزیع درآمد و نابرابری اقتصادی از مهم‌ترین معیارهای ارزیابی عدالت اجتماعی در یک کشور به شمار می‌روند. بررسی سهم بیست درصد فقیرترین جمعیت مناطق شهری بر اساس ارزیابی‌های مربوط به هزینه ناخالص سرانه در بازه زمانی سال‌های 1363 تا 1399، تصویر روشنی از سهم دهک اول و دوم شهری از کل سبد هزینه‌ای جامعه شهری ایران به تصویر می‌کشد.

بر اساس آخرین داده‌های ثبت‌شده، سهم دو دهک کم‌درآمد شهری کشور در سال 1363 معادل 0.0564 (حدود 5.64 درصد) بوده است و پس از فرازونشیب‌های پیاپی، این سهم در سال 1399 به رقم 0.0639 (حدود 6.39 درصد) رسیده است. این تغییرات نمایانگر افت‌وخیز مداوم سهم اقشار کم‌درآمد شهری طی چهار دهه متوالی است.

روند سهم دو دهک پایین شهری در دهه‌های شصت و هفتاد

در دهه 1360 سهم اقشار پایین جامعه نوسان‌های ملموسی را تجربه کرد. در سال 1366 این مقدار با رسیدن به 0.0515 (نزدیک به 5.15 درصد)، پایین‌ترین رکورد کل بازه مورد بررسی را رقم زد. در ادامه و در سال‌های پایانی این دهه، سهم یادشده دوباره با اندکی بهبود به 0.0563 در سال 1367 و سپس 0.0541 در سال 1369 تغییر یافت.

با ورود به دهه 1370، سهم بیست درصد فقیرترین جمعیت مناطق شهری حرکتی نسبتاً صعودی را تجربه کرد. در سال 1371 این شاخص به 0.0571 رسید و در سال 1373 مرز 0.0596 را ثبت نمود. با این وجود در میانه این دهه، نوساناتی رخ داد و سهم این گروه تا رقم 0.0571 در سال 1375 افت پیدا کرد، اما در سال 1376 تا سطح 0.0598 بالا رفت و در سال 1379 مجدداً به 0.0567 کاهش یافت.

تحولات سهم فقیرترین خانوارها در دهه‌های هشتاد و نود

در سال‌های آغازین دهه 1380 وضعیت سهم دو دهک پایین تا حدودی تثبیت شد، اما در سال 1382 این میزان برای نخستین بار به بالای ۶ درصد صعود کرد و رقم 0.0603 را به ثبت رساند. هرچند در سال‌های 1385 و 1386 به ترتیب ارقام 0.0541 و 0.0557 ثبت شدند، اما از سال 1387 سهم این گروه دوباره از 0.0605 فراتر رفت.

نقطه عطف داده‌های این دوره در سال‌های ابتدایی دهه 1390 رقم خورد. در سال 1390 سهم بیست درصد فقیرترین جمعیت به 0.0694 و در سال 1391 به 0.0707 رسید. اوج این روند در سال 1392 با دستیابی به عدد 0.0728 (حدود 7.28 درصد) محقق شد که بالاترین مقدار ثبت‌شده در کل این دوره ۳۷ ساله محسوب می‌شود. کارشناسان بررسی انواع آمارفکت را بستری کارآمد برای واکاوی این تغییرات می‌دانند.

کاهش تدریجی سهم اقشار پایین در سال‌های پایانی دهه نود

پس از رکورد کم‌سابقه سال 1392، نمودار سهم این قشر شیبی کاهشی به خود گرفت. در سال 1393 سهم ثبت‌شده به 0.0696 تنزل یافت و در سال 1395 به 0.0672 رسید. این کاهش در سال‌های 1396 و 1397 ادامه یافت و به ترتیب به ارقام 0.0653 و 0.0634 تقلیل پیدا کرد.

اگرچه در سال 1398 بهبود مختصری پدید آمد و این نسبت روی عدد 0.0652 قرار گرفت، اما در پایان دوره یعنی سال 1399، رقم 0.0639 به ثبت رسید که نشان می‌دهد سهم کم‌هزینه‌ترین خانوارهای شهری همچنان پایین‌تر از قله سال 1392 مانده است. بررسی دقیق این ارقام در مجموعه پایگاه آمار نمایانگر الگوهای نوسانی قابل توجه است.

بینش آماری و تحلیل داده‌های توزیع هزینه

بررسی مقایسه‌ای سهم بیست درصد فقیرترین جمعیت مناطق شهری در طول 37 سال، نوسان این سهم را در محدوده‌ای باریک میان حداقل 0.0515 و حداکثر 0.0728 نشان می‌دهد. این ارقام نشان می‌دهند که یک‌پنجم از جامعه شهری کشور در بالاترین وضعیت خود، تنها 7.28 درصد از مجموع هزینه‌های ناخالص سرانه جامعه را در اختیار داشته است.

فاصله معنادار این سهم با سهم فرضی برابر (که معادل 20 درصد برای 20 درصد جمعیت است)، تمرکز منابع هزینه‌ای در دهک‌های بالایی را آشکار می‌سازد. ارزیابی این داده‌ها حاکی از آن است که رشد سهم این قشر در اوایل دهه نود پایدار نمانده و در سال‌های بعد رو به کاهش گذاشته است.

آمارها و مطالب مرتبط

• آمار جمعیت غیر ساکن استان گیلان به تفکیک جنسیت (سال 1395)
• آمار جمعیت به تفکیک رده سنی در ایران
• آمار متوسط تعداد افراد هر خانوار به تفکیک مناطق شهری و روستایی در ایران