آمار سهم 20 درصد کم هزینه‌ترین جمعیت در مناطق شهری براساس دهک وزنی (از سال ۱۳۶۳ تا ۱۴۰۳)

شاخص سهم 20 درصد کم هزینه ترین جمعیت در مناطق شهری دهک وزنی یکی از معیارهای سنجش وضعیت توزیع مخارج در ساختار اقتصادی کشور است. بررسی داده‌های این شاخص برای کل خانوارهای شهری ایران در یک بازه زمانی ۴۱ ساله از سال ۱۳۶۳ تا ۱۴۰۳، نوسانات سهم طبقات فرودست جامعه از کل هزینه‌های مصرفی شهری را به تصویر می‌کشد.

مطابق ارقام ثبت‌شده، کمترین میزان ثبت‌شده برای این شاخص در سال ۱۳۶۶ با مقدار ۵.۱۵ درصد رقم خورده است، در حالی که بیشترین سهم در کل این دوره چهار دهه‌ای در سال ۱۳۹۲ با رقم ۷.۲۸ درصد به ثبت رسید. مقایسه این دو نقطه نشان می‌دهد دامنه تغییرات این متغیر در طول زمان حدود ۲.۱۳ واحد درصد بوده است.

روند نوسانات سهم مصرف طبقات کم‌هزینه در دهه‌های ۱۳۶۰ و ۱۳۷۰

در دهه ۱۳۶۰، سهم این گروه جمعیتی در دامنه‌ای محدود نوسان داشت. شاخص در سال ۱۳۶۳ با ۵.۶۴ درصد آغاز شد و پس از افت به ۵.۲۲ درصد در سال ۱۳۶۵ و ۵.۱۵ درصد در سال ۱۳۶۶، در پایان این دهه یعنی سال ۱۳۶۹ به رقم ۵.۴۱ درصد رسید. این ارقام نشان‌دهنده حفظ سهمی اندک بالاتر از پنج درصد برای دو دهک اول درآمدی در آن دوران بود.

با ورود به دهه ۱۳۷۰، سهم 20 درصد کم هزینه ترین جمعیت در مناطق شهری دهک وزنی روندی نسبتاً باثبات و ملایم روبه‌رشد را سپری کرد. شاخص از ۵.۵۵ درصد در سال ۱۳۷۰ به ۵.۹۶ درصد در سال ۱۳۷۳ افزایش یافت و در سال ۱۳۷۶ به رقم ۵.۹۸ درصد رسید. با این حال، تا پایان دهه یعنی سال ۱۳۷۹ رقم مذکور اندکی کاهش یافت و روی ۵.۶۷ درصد تثبیت شد.

جهش شاخص در دهه ۱۳۸۰ و اوج‌گیری در دهه ۱۳۹۰

در دهه ۱۳۸۰ تغییرات سهم هزینه‌ها با ورود به کانال شش درصد نمایان شد. هرچند مقدار ثبت‌شده در سال ۱۳۸۵ روی ۵.۴۱ درصد افت کرد، اما در سال‌های پایانی این دهه با شیب صعودی همراه شد و از ۶.۰۵ درصد در سال ۱۳۸۷ به ۶.۲۱ درصد در سال ۱۳۸۹ افزایش پیدا کرد. بررسی این روند در پایگاه داده‌های تحلیل آمار اطلاعات مفیدی از تغییرات رفتار مصرفی در آن مقطع زمانی ارائه می‌دهد.

دهه ۱۳۹۰ نقطه اوج تاریخی این شاخص را به ثبت رساند. سهم بیست درصد کم‌هزینه‌ترین جمعیت شهری در سال ۱۳۹۰ ناگهان به ۶.۹۴ درصد صعود کرد و در سال‌های ۱۳۹۱ و ۱۳۹۲ به‌ترتیب به ۷.۰۷ و ۷.۲۸ درصد رسید. پس از دستیابی به این قله، سهم مخارج این گروه روندی کاهشی در پیش گرفت؛ به‌طوری‌که در سال ۱۳۹۵ به ۶.۷۲ درصد و در سال ۱۳۹۷ به ۶.۳۴ درصد تنزل یافت.

بر اساس اطلاعات بازنشرشده در سامانه آماری آمارفکت، وضعیت این شاخص در اواخر دهه ۱۳۹۰ و سال‌های ابتدایی دهه ۱۴۰۰ مجدداً در محدوده بالاتر از شش درصد تثبیت شد. شاخص در سال ۱۳۹۸ روی ۶.۵۲ درصد قرار گرفت و پس از نوسان اندک در سال‌های ۱۳۹۹ با ۶.۳۹ درصد و ۱۴۰۰ با ۶.۴۶ درصد، در سال ۱۴۰۱ به ۶.۵۹ درصد، در سال ۱۴۰۲ به ۶.۶۰ درصد و در سال ۱۴۰۳ به ۶.۷۹ درصد رسید.

جمع‌بندی تحلیل و بینش آماری

بررسی بلندمدت متغیر سهم 20 درصد کم هزینه ترین جمعیت در مناطق شهری دهک وزنی در دوره ۱۳۶۳ تا ۱۴۰۳ گویای آن است که اگرچه این متغیر هیچ‌گاه از محدوده ۵.۱۵ تا ۷.۲۸ درصد خارج نشده، اما سطح میانگین آن در دو دهه اخیر بالاتر از دهه‌های پیشین بوده است. ارقام بالای شش درصد از اواخر دهه هشتاد به الگوی غالب تبدیل شدند و در دهه ۱۴۰۰ نیز با روند آرام افزایشی به سطح ۶.۷۹ درصد در سال ۱۴۰۳ رسیده‌اند.