کتاب خواندن از طریق پلتفرم‌های دیجیتال غالباً در دسته‌بندی کالاهای فرهنگی و سرگرمی جای می‌گیرد و افراد مانند هر زمان دیگری در اوقات فراغت خود به سمت مصرف این مدل از کتابخوانی می‌روند اما زمانی که نظم عادی جامعه با بحران‌های کلان سیاسی، اجتماعی یا ارتباطی گره می‌خورد، کارکرد این ابزارها نیز دگرگون می‌شود و وضعیت اقتصادی نیز بر این انتخاب بسیار تاثیر می‌گذارد.
نگاهی به داده‌های گزارش سالانه فیدیبو در سال ۱۴۰۴، تصویری نسبتا دقیق از کارکرد پنهان کتاب در ایران جنگ‌زده ارائه می‌دهد؛ جایی که کتابخوانی از یک عادت، به مکانیزم دفاعی برای بقای ذهنی تبدیل می‌شود.
در جنگ دوازده روزه چقدر کتاب خواندیم؟
یکی از بخش‌های آماری در گزارش فیدیبو، رفتار مخاطبان در دوران جنگ ۱۲ روزه (خرداد و تیر ۱۴۰۴) است. در شرایطی که بسیاری از کاربران ایرانی به دلیل قطع شدن یا اختلال شدید در شبکه‌های اجتماعی و ابزارهای ارتباطی دچار نوعی خلاء و سردرگمی شده بودند، نمودار مطالعه در پلتفرم‌های دیجیتال نه تنها افت نکرد، بلکه رکوردهای کم‌نظیری را ثبت کرد.
در روزهای بحرانی این رویداد، کاربران مجموع دقایق بسیاری را صرف خواندن و شنیدن کتاب کردند؛ به‌طوری که تنها در روز ۳۰ خرداد ۱۴۰۴، میزان مطالعه به بیش از ۱,۸۶۰,۰۴۲ دقیقه رسید. البته باید دقت کرد که میزان فروش کتاب‌ها در پلتفرم‌های دیجیتال مانند فیدیبو اتفاقا کاهش هم داشته است ولی زمانی که مخاطب در این پلتفرم‌ها مشغول فعالیت‌هایی مانند مطالعه، گوش دادن به کتاب صوتی یا پادکست بوده افزایش یافته است به عبارتی می‌توان گفت که اگرچه خرید کلی متنی و صوتی با افت نسبی مواجه شد، اما زمانِ صرف‌شده برای خواندنِ کتاب‌های موجود در کتابخانه کاربران، جهشی معنادار پیدا کرد.
بررسی پرفروش‌ترین آثار در این روزها نشان می‌دهد مخاطب آگاهانه به سراغ عناوینی رفته است که رگه‌هایی از امید، تأمل بر مرگ و زندگی، یا خلق لحظاتی آرامش‌بخش را به همراه داشته‌اند تا ذهن را از فشار و تنشِ فضای پیرامونی منحرف سازند. در داده‌هایی که در گزارش سالانه فیدیبو وجود دارد کتاب‌هایی مانند
نمودار بالا نشان‌دهندۀ زمان اوج کتابخوانی ایرانیان در یکی از پلتفرم‌های دیجیتال کتابخوانی است. در میانۀ جنگ دوازده روزه میزان زمان کتابخوانی به‌شدت افزایش یافته و سپس روند کاهشی خود را طی کرده است.
دی‌ماه ۱۴۰۴؛ قطعی سراسری اینترنت و بازگشت به کتاب
نمونه بارز دیگر از پیوند میان بحران‌ها و رفتار کتاب خواندن، به قطعی سراسری اینترنت در دی‌ماه ۱۴۰۴ مربوط می‌شود. از شامگاه پنجشنبه ۱۸ دی‌ماه، با قطع شدن سرویس‌های آنلاین، پلتفرم‌های دیجیتال با کاهش محسوس کاربران مواجه شدند. اما این کاهش موقت، مقدمه‌ای برای بازگشت به سمت کتاب بود.
از روز یکشنبه ۲۱ دی‌ماه، با برقراری نسبی شبکه، موج بازگشت کاربران به فیدیبو آغاز شد. داده‌ها نشان می‌دهند که زمان مطالعه کاربران در این ماه به ۲.۵ برابر بازه اوج در هفته‌های اول فروردین رسید.
استقبال از خرید اشتراک‌های پلتفرم در این دوره همچون فیدی‌پلاس و رشد ۵۰ درصدی استفاده از کتاب‌های الکترونیک و صوتی در دی‌ماه، گویای این حقیقت است که مخاطب ایرانی در غیاب شبکه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های سرگرمی پرمصرف، به کتاب رفته است. استقبال از این پلتفرم در هم‌زمانی قطعی اینترنت تا جایی پیش رفت که حتی بسیاری از پادکست‌های فارسی با تغییر پادگیر خود به سمت تولید محتوا در پلتفرم‌های دیجیتال ایرانی کردند.
کتاب؛ سپر روانی در جامعه جنگ زده
داده‌های فیدیبو در سال ۱۴۰۴ به روشنی نشان می‌دهند که جامعه ایران در مواجهه با جنگ، تکانه‌های سیاسی و بحران‌های ارتباطی، واکنش‌های فرهنگی خاصی بروز می‌دهد. قطعی اینترنت و کاهش ارتباطات بدون اینترنت، افراد را به سمت فعالیت‌های دیگری مانند خواندن کتاب و گوش دادن به پادکست‌ها و کتاب‌های صوتی سوق می‌دهد. پلتفرم‌های دیجیتال در زمان بحران‌های دیجیتال مانند قطعی اینترنت نقشی فراتر از رسالت تجاری و در این مورد، صرفا خوانش کتاب را ایفا می‌کنند و تبدیل به نوعی شبکه‌های اجتماعی در جهت سرگرم کردن مخاطبان می‌شوند.
مطالب مرتبط:
نویسنده
تیم آمارفکت
این یادداشت توسط تیم محتوای آمارفکت تهیه و منتشر شده است.