آمار زلزله‌های ویرانگر در جهان نشان می‌دهد که سالانه حدود ۵۰ هزار زلزله بزرگ در سراسر کره زمین رخ می‌دهد. از میان این زمین‌لرزه‌ها، برخی در نزدیکی مناطق مسکونی اتفاق می‌افتند و خسارات جبران‌ناپذیری به بار می‌آورند. بررسی‌های میانگین جهانی حاکی از آن است که هر سال دست‌کم یک زلزله با نزدیکی خطرناک به مناطق مسکونی، فجایع بزرگی را رقم می‌زند. اما کانون اصلی این حوادث کجاست و سهم ایران از لرزه‌های تاریخی زمین چقدر است؟ در این گزارش آماری از آمارفکت، ابعاد مختلف این پدیده طبیعی را واکاوی می‌کنیم.
کجای زمین بیشتر می‌لرزد؟
زمین‌لرزه‌ها عمدتاً در امتداد کمربندهای زلزله که منطبق بر مرز صفحات زمین‌ساختی هستند، رخ می‌دهند. با انطباق این صفحات با نقشه جهان، مناطق پرخطر سیاره شناسایی شده‌اند:
کمربند اقیانوس آرام: مهم‌ترین و فعال‌ترین کمربند زلزله جهان است که حدود ۸۰ درصد از نیروی زمین‌لرزه‌ها را تأمین می‌کند. این کمربند مناطق وسیعی از جمله ژاپن، نیوزلند، آلاسکا، گینه نو و سواحل غربی و جنوبی آمریکا را در بر می‌گیرد و به دلیل فعالیت‌های آتشفشانی هم‌زمان به حلقه آتش معروف شده است.
کمربند آلپاید: دومین کمربند معروف جهان است که از مناطق مدیترانه، ترکیه، جنوب ایران، پاکستان و هند گذشته و در نهایت به کمربند اقیانوس آرام متصل می‌شود. این کمربند حدود ۱۵ درصد از انرژی زلزله‌های جهان را تأمین می‌کند.
چرا زمین می‌لرزد؟
زمین‌لرزه حاصل آزاد شدن ناگهانی انرژی در زیر سطح زمین است. مهم‌ترین عوامل بروز زلزله عبارتند از:
کشش الاستیک (زمین‌لرزه‌های تکتونیکی): مهم‌ترین و قدرتمندترین عامل بروز زلزله است. بر اساس نظریه زمین‌ساخت، زمانی که تنش در توده‌های سنگی به حد اشباع می‌رسد، شکستگی ناگهانی رخ داده و صفحات زمین برای تخلیه فشار جابه‌جا می‌شوند.
فعالیت‌های آتشفشانی: ناشی از گرمای درون زمین یا انتشار گازهای تحت‌فشار است که اغلب با کمربند اقیانوس آرام هم‌پوشانی دارد.
فعالیت‌های انسانی: دخالت‌های انسان مانند سدسازی، پر کردن مخازن بزرگ آب، حفاری معادن، تزریق مایعات در چاه‌های عمیق و انفجارهای هسته‌ای زیرزمینی می‌توانند گسل‌های خفته را تحریک کرده و زمین‌لرزه ایجاد کنند.
آمار زلزله در ایران؛ از هزاره‌های گذشته تا عصر حاضر
بر اساس داده‌های استخراج‌شده توسط آمارفکت از پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله، ایران روی یکی از لرزه‌خیزترین مناطق جهان قرار دارد. در اسناد تاریخی ایران، ۹۰ مورد زلزله مهیب ثبت شده است که نخستین مورد آن در سال ۲۳۵ هجری شمسی و آخرین مورد در سال ۱۴۰۱ در خوی رخ داده است.
بزرگترین و قدیمی‌ترین زلزله‌های ثبت‌شده در تاریخ ایران بر اساس مستندات تاریخی و پژوهش‌های زلزله‌شناسی بررسی شده‌اند.
- مهیب‌ترین زلزله تاریخ ایران در سال ۲۷۲ هجری شمسی در اردبیل رخ داد. قدرت این زمین‌لرزه بر اساس مطالعات لایه‌های زمین حدود ۸.۷ ریشتر تخمین زده شده و حدود ۱۵۰ هزار کشته بر جای گذاشته است.
فهرست و آمار تفصیلی زلزله‌های مهیب تاریخ ایران در بخش گزارش‌ها و تحلیل‌های آماری آمارفکت مستند شده است.
| مکان (منطقه) | روز | سال | ریشتر | تعداد کشته شدگان |
| قومس دامغان | ۲ دی | ۲۳۵ | ۷.۹ | ۲۰۰,۰۰۰ |
| اردبیل | ۸ فروردین | ۲۷۲ | ۸.۷ | ۱۵۰,۰۰۰ |
| ری - طالقان | ۴ اسفند | ۳۳۶ | ۷.۷ | بسیار زیاد |
| زور | ۲۷ آبان | ۶۰۵ | ۶.۵ | مجهول |
| مکران باختری | ۲۹ بهمن | ۸۶۱ | ۷.۷ | مجهول |
| مازندران - گیلان | ۲۴ مرداد | ۸۶۴ | ۷.۲ | ۷۸ |
| شرق قائن | ۲۶ بهمن | ۹۲۷ | ۶.۷ | ۳,۰۰۰ |
| طالقان | ۱ اردیبهشت | ۹۸۷ | ۷.۶ | مجهول |
| دهخوارقان - تبریز | ۱۷ بهمن | ۱۰۱۹ | ۶.۸ | ۱,۲۰۰ |
| لاهیجان | ۱۵ بهمن | ۱۰۵۶ | ۶.۵ | مجهول |
آمار مرگ‌ومیر و تلفات زلزله در ایران
بررسی‌های آماری نشان می‌دهد که سال ۱۷۲۷ میلادی (۱۱۰۶ خورشیدی) مرگبارترین سال از نظر تلفات زلزله در ایران بوده است؛ سالی که ۷۷ هزار نفر جان خود را از دست دادند. همچنین سال ۱۹۰۹ میلادی دومین سال بحرانی از نظر تلفات زلزله در کشور ثبت شده است.
بر اساس داده‌های پایگاه Our World in Data که توسط آمارفکت تحلیل شده است، در سه دهه اخیر دو زلزله ویرانگر بیشترین قربانیان را در ایران داشته‌اند:
زلزله سال ۱۹۹۰ (مایوان/منجیل-رودبار): با حدود ۵۰,۰۴۲ کشته.
زلزله سال ۲۰۰۳ (بم): با حدود ۳۱,۰۰۱ کشته.
(نکته: از آنجا که این دیتا تا سال ۲۰۱۷ به‌روزرسانی شده است، آمار مربوط به زلزله خوی و تلفات آن را شامل نمی‌شود).
آمار سهمگین‌ترین زلزله‌های جهان
شیلی (۱۹۶۰): شدیدترین زمین‌لرزه ثبت‌شده در تاریخ بشر با بزرگی ۹.۵ ریشتر.
اندونزی (۲۰۰۴): زمین‌لرزه‌ای به بزرگی ۹.۱ ریشتر در سواحل اندونزی که با ایجاد سونامی سهمگین در اقیانوس هند، ۲۲۸ هزار کشته برجای گذاشت.
ژاپن (۲۰۱۱): زمین‌لرزه ۹ ریشتری که علاوه بر خسارات فاجعه‌بار و سونامی، آسیب جدی به نیروگاه هسته‌ای فوکوشیما وارد کرد.
چرا زلزله‌های اخیر ترکیه و سوریه این‌قدر مرگبار بودند؟
زمین‌لرزه‌های مهیب در منطقه مرزی ترکیه و سوریه که صدها هزار آسیب‌دیده و ده‌ها هزار جان‌باخته داشت، به دلایل زیر به یک فاجعه انسانی تبدیل شد:
سکوت طولانی گسل: در منطقه زلزله‌زده ترکیه حدود ۲۰۰ سال بود که زلزله بزرگی رخ نداده بود؛ به همین دلیل آمادگی و هشدار قبلی وجود نداشت.
زمان وقوع: وقوع زلزله در ساعات اولیه بامداد (در زمان خواب مردم).
ضعف استحکام سازه‌ها: به ویژه در مناطق آسیب‌پذیر سوریه که نقش مستقیمی در افزایش تلفات آوار داشت.
فعالیت پس‌لرزه‌ها: ثبت روزانه ۶۰ تا ۶۵ زمین‌لرزه کوچک‌تر در منطقه پس از زلزله اصلی.
مطالب مرتبط:
نویسنده
تیم آمارفکت
این یادداشت توسط تیم محتوای آمارفکت تهیه و منتشر شده است.