چرا با وجود اضطرابی که اخبار منفی ایجاد می‌کنند، همچنان به دنبال‌کردن آن‌ها ادامه می‌دهیم؟ داده‌های مربوط به رفتار رسانه‌ای نشان می‌دهند که مواجهه مداوم با اخبار بحران، به یکی از مسائل مهم در اقتصاد توجه، سلامت روان و مصرف رسانه‌ای تبدیل شده است.
این یادداشت با بررسی آمارهای جهانی، تفاوت‌های نسلی و یافته‌های پژوهشی در ایران و جهان، به تحلیل سازوکارهای شکل‌گیری دووم‌اسکرولینگ و پیامدهای فردی و اجتماعی آن می‌پردازد.
از مصرف خبر تا چرخه اضطراب: دووم‌اسکرولینگ چگونه شکل می‌گیرد؟
در شرایطی که اخبار جنگ، بحران‌های اقتصادی، تغییرات اقلیمی و تنش‌های سیاسی بخش قابل‌توجهی از فضای رسانه‌ای را اشغال کرده‌اند، پیگیری اخبار برای بسیاری از کاربران از یک فعالیت آگاهانه به رفتاری تکرارشونده تبدیل شده است. کاربران ممکن است ساعت‌ها در شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های خبری جابه‌جا شوند، بدون آنکه اطلاعات تازه‌ای به دست آورند یا احساس کنترل بیشتری بر وضعیت پیرامون خود داشته باشند.
یک نکته علمی نیز اهمیت دارد؛ آمارهای مربوط به استفاده عمومی از تلفن همراه، اختلال خواب و پرهیز از اخبار، الزاماً شاخص مستقیم دووم‌اسکرولینگ نیستند. بنابراین این متغیرها را از یکدیگر تفکیک می‌کنم تا استدلال مقاله از نظر روش‌شناختی دقیق‌تر باشد.
این الگوی رفتاری با عنوان دووم‌اسکرولینگ (Doomscrolling) یا شوم‌گردی شناخته می‌شود؛ مفهومی که در دوران همه‌گیری کرونا در سال ۲۰۲۰ رواج گسترده‌ای یافت و به پیگیری مداوم، تکراری و گاه دشوار برای توقف اخبار منفی اشاره دارد.
بااین‌حال، دووم‌اسکرولینگ را نمی‌توان صرفاً نوعی استفاده بیش‌ازحد از تلفن همراه دانست. ویژگی متمایز این رفتار، رابطه میان اضطراب، جست‌وجوی اطلاعات و ناتوانی در پایان‌دادن به مصرف خبر است. فرد برای کاهش عدم‌قطعیت به اخبار مراجعه می‌کند، اما مواجهه با اطلاعات نگران‌کننده ممکن است اضطراب او را تشدید کند و در نتیجه، انگیزه بیشتری برای جست‌وجوی اطلاعات ایجاد شود.
از منظر روان‌شناسی رسانه، می‌توان این فرایند را نوعی چرخه بازخوردی دانست که در آن تلاش برای کسب اطمینان، خود به عاملی برای استمرار نگرانی تبدیل می‌شود.
اقتصاد توجه و تبدیل مصرف خبر به رفتاری تکرارشونده
برای تحلیل دووم‌اسکرولینگ، توجه به ساختار اقتصادی و فناورانه پلتفرم‌های دیجیتال ضروری است. در اقتصاد توجه، زمان حضور کاربران، میزان تعامل و احتمال بازگشت آن‌ها به پلتفرم، از شاخص‌های مهم ارزش‌آفرینی محسوب می‌شوند.
در چنین ساختاری، محتواهایی که واکنش هیجانی بیشتری ایجاد می‌کنند، می‌توانند ظرفیت بالاتری برای جلب و حفظ توجه داشته باشند. اخبار منفی، به‌ویژه در شرایط بحران، به دلیل ارتباط با احساس تهدید و عدم‌قطعیت، ممکن است کاربران را به بررسی مکرر اطلاعات ترغیب کنند.
در داده‌های گردآوری‌شده، میانگین بررسی تلفن همراه در برخی پیمایش‌ها بین ۱۸۰ تا ۲۰۰ بار در روز و برای نسل هزاره بیش از ۳۰۰ بار گزارش شده است. همچنین، میانگین استفاده روزانه از تلفن همراه در یکی از مجموعه‌داده‌ها به ۵ ساعت و ۱۶ دقیقه می‌رسد.
بااین‌حال، باید میان شدت استفاده از تلفن همراه و دووم‌اسکرولینگ تمایز قائل شد. تعداد دفعات بررسی گوشی می‌تواند ناشی از ارتباطات شغلی، فعالیت آموزشی، سرگرمی یا مصرف اخبار باشد. بنابراین، این شاخص‌ها به‌تنهایی شیوع شوم‌گردی را نشان نمی‌دهند، بلکه زمینه‌ای برای درک میزان ادغام فناوری‌های دیجیتال در زندگی روزمره فراهم می‌کنند.
از این منظر، مسئله اصلی صرفاً افزایش زمان استفاده از نمایشگر نیست؛ بلکه نحوه سازمان‌دهی توجه در محیط‌هایی است که جریان اطلاعات در آن‌ها پایان مشخصی ندارد.
شکاف نسلی در دووم‌اسکرولینگ؛ چرا جوانان بیشتر در معرض آن هستند؟
داده‌های ارائه‌شده از پیمایش‌های مربوط به دووم‌اسکرولینگ نشان می‌دهند که میزان گزارش این رفتار در میان گروه‌های سنی یکسان نیست.
نسبت گزارش‌شده دووم‌اسکرولینگ منظم در داده‌های اولیه یادداشت؛ مقایسه دقیق منوط به یکسان‌بودن جامعه آماری و تعریف شاخص است.
در این داده‌ها، ۵۱ درصد از افراد نسل Z و ۴۶ درصد از نسل هزاره درگیر دووم‌اسکرولینگ منظم گزارش شده‌اند. اگر این ارقام با روش سنجش یکسان به دست آمده باشند، می‌توان آن‌ها را نشانه‌ای از تفاوت نسلی در مواجهه با اخبار منفی دانست.
بااین‌حال، نسبت‌دادن این تفاوت صرفاً به سن، ساده‌سازی مسئله است. نسل‌های جوان‌تر در محیطی اجتماعی شده‌اند که دسترسی به اطلاعات، ارتباطات اجتماعی و دریافت اخبار به‌شدت با تلفن همراه و پلتفرم‌های دیجیتال پیوند خورده است.
در گزارش مؤسسه Common Sense Media نیز دریافت روزانه بیش از ۲۳۷ اعلان برای نوجوانان ۱۱ تا ۱۷ ساله مطرح شده است. این حجم از اعلان‌ها نشان می‌دهد که توجه نوجوانان در معرض وقفه‌های مکرر قرار دارد.
از منظر جامعه‌شناسی رسانه، این وضعیت را می‌توان در چارچوب اجتماعی‌شدن دیجیتال تحلیل کرد؛ فرایندی که در آن الگوهای ارتباطی، مدیریت زمان و شیوه مواجهه با اطلاعات از سنین پایین در محیط‌های پلتفرمی شکل می‌گیرند.
البته تعداد اعلان‌ها مستقیماً نشان‌دهنده میزان دووم‌اسکرولینگ نیست. اهمیت این داده در نشان‌دادن شرایطی است که می‌تواند بررسی مکرر تلفن همراه را تسهیل کند.
تناقض مصرف خبر: چرا ۴۰ درصد از مخاطبان از اخبار دوری می‌کنند؟
یکی از مهم‌ترین یافته‌های گزارش Digital News Report مؤسسه رویترز در سال ۲۰۲۵، افزایش پرهیز گزینشی از اخبار است.
بر اساس این گزارش، ۴۰ درصد از پاسخ‌دهندگان در بازارهای بررسی‌شده اعلام کرده‌اند که گاهی یا اغلب به‌صورت آگاهانه از دنبال‌کردن اخبار خودداری می‌کنند. این نسبت در سال ۲۰۱۷ برابر با ۲۹ درصد بوده است.
منبع داده: Digital News Report، مؤسسه رویترز، ۲۰۲۵؛ افزایش ۱۱ واحد درصدی پرهیز از اخبار در مقایسه با ۲۰۱۷.
در نگاه نخست، افزایش پرهیز از اخبار ممکن است با گسترش دووم‌اسکرولینگ متناقض به نظر برسد. چگونه ممکن است کاربران هم‌زمان بیش‌ازحد اخبار مصرف کنند و از مواجهه با آن‌ها اجتناب کنند؟
پاسخ احتمالی در تفاوت میان الگوهای مواجهه با اخبار نهفته است. دووم‌اسکرولینگ و پرهیز از اخبار دو رفتار متمایزند، اما می‌توانند در برخی افراد در دوره‌های زمانی متفاوت رخ دهند.
کاربری که در دوره بحران به شکل فشرده اخبار را دنبال می‌کند، ممکن است پس از تجربه خستگی یا فشار روانی، مصرف خبری خود را کاهش دهد. بااین‌حال، برای اثبات چنین توالی رفتاری به داده‌های طولی نیاز است و نمی‌توان صرفاً از هم‌زمانی افزایش این دو شاخص به رابطه علی رسید.
خستگی خبری و احساس ناتوانی در برابر بحران
داده‌های مربوط به دلایل پرهیز از اخبار، ابعاد روان‌شناختی این پدیده را روشن‌تر می‌کنند.
در آمارهای گردآوری‌شده، تأثیر منفی اخبار بر خلق‌وخو با ۳۹ درصد، احساس درماندگی در برابر مشکلات با ۳۱ درصد، پوشش مکرر جنگ‌ها و بحران‌ها با ۳۰ درصد و احساس ناتوانی در تغییر وضعیت با ۲۰ درصد، از دلایل مهم پرهیز از اخبار معرفی شده‌اند.
این یافته‌ها نشان می‌دهند که مسئله صرفاً حجم اطلاعات نیست؛ بلکه نسبت میان اطلاعات دریافتی و توانایی فرد برای پردازش، تفسیر و اقدام نیز اهمیت دارد.
از منظر نظریه‌های روان‌شناسی شناختی، زمانی که فرد به‌طور مداوم با تهدیدهایی مواجه می‌شود که امکان مداخله مؤثر در آن‌ها را محدود می‌بیند، ممکن است احساس کنترل ادراک‌شده او کاهش یابد.
در چنین شرایطی، پرهیز از اخبار می‌تواند تلاشی برای تنظیم هیجان و کاهش فشار روانی باشد، نه لزوماً نشانه بی‌علاقگی به مسائل عمومی.
بحران اعتماد خبری و نقش الگوریتم‌ها
در کنار خستگی خبری، مسئله اعتماد به رسانه‌ها نیز اهمیت دارد. گزارش رویترز نشان می‌دهد که حدود ۴۰ درصد از پاسخ‌دهندگان در بازارهای بررسی‌شده به بیشتر اخبار اعتماد دارند.
کاهش یا محدودبودن اعتماد خبری می‌تواند تجربه مصرف اطلاعات را پیچیده‌تر کند. هنگامی که کاربران درباره اعتبار منابع تردید دارند، ممکن است برای تأیید یک خبر به منابع متعدد مراجعه کنند.
این رفتار در برخی شرایط به افزایش آگاهی منجر می‌شود؛ اما در محیط‌های خبری آشفته، ممکن است بررسی مکرر منابع و مواجهه با روایت‌های متناقض را نیز افزایش دهد.
بااین‌حال، نمی‌توان نتیجه گرفت که بی‌اعتمادی رسانه‌ای لزوماً موجب دووم‌اسکرولینگ می‌شود. رابطه میان اعتماد، اضطراب و رفتار جست‌وجوی خبر نیازمند بررسی تجربی مستقل است.
از سوی دیگر، الگوریتم‌های پیشنهاد محتوا نیز در تعیین نوع اطلاعاتی که کاربران مشاهده می‌کنند نقش دارند. بنابراین، تحلیل شوم‌گردی بدون توجه به ساختار توزیع اطلاعات در پلتفرم‌ها، تصویری ناقص ارائه خواهد داد.
دووم‌اسکرولینگ و اضطراب وجودی
یکی از بخش‌های مهم ادبیات پژوهشی این حوزه، مطالعه تطبیقی رضا شباهنگ و همکاران درباره ارتباط دووم‌اسکرولینگ با متغیرهای روان‌شناختی در ایران و ایالات متحده است.
در متن اولیه این یادداشت، به پژوهشی با مشارکت حدود ۸۰۰ دانشجو از دو کشور اشاره شده که رابطه دووم‌اسکرولینگ با اضطراب وجودی و نگرش‌های منفی اجتماعی را بررسی کرده است.
اهمیت این مطالعه در آن است که دووم‌اسکرولینگ را فراتر از ویژگی‌های یک جامعه یا فرهنگ خاص مورد بررسی قرار می‌دهد.
اضطراب وجودی به نگرانی‌هایی مرتبط با امنیت، معنا، آینده و پیش‌بینی‌پذیری زندگی اشاره دارد. اخبار مربوط به جنگ، بحران اقتصادی و تهدیدهای اجتماعی می‌توانند این ابعاد را برای کاربران برجسته‌تر کنند.
در چنین چارچوبی، دووم‌اسکرولینگ ممکن است با احساس ناامنی و بدبینی اجتماعی همراه باشد.
بااین‌حال، همبستگی میان دووم‌اسکرولینگ و اضطراب وجودی به معنای اثبات تأثیر علّی یکی بر دیگری نیست. ممکن است افراد مضطرب بیشتر به اخبار منفی مراجعه کنند؛ همچنین ممکن است مواجهه مکرر با اخبار منفی با افزایش اضطراب همراه شود. احتمال اثرگذاری متقابل یا نقش متغیرهای واسطه‌ای نیز وجود دارد.
این تمایز برای تفسیر یافته‌های پژوهشی در ایران اهمیت ویژه‌ای دارد. شرایط اقتصادی، اجتماعی و سیاسی می‌توانند بر احساس نااطمینانی و الگوهای مصرف رسانه‌ای تأثیر بگذارند، اما تعیین سهم هر عامل نیازمند داده‌های اختصاصی و طراحی پژوهشی مناسب است.
بنابراین، نمی‌توان نتایج یک نمونه دانشجویی را بدون ملاحظات روش‌شناختی به کل جمعیت ایران تعمیم داد.
دووم‌اسکرولینگ و اختلال خواب؛ پیامدهای استفاده شبانه از رسانه‌ها
یکی دیگر از محورهای بررسی، ارتباط مصرف رسانه‌ای با کیفیت خواب است.
در داده‌های منتسب به آکادمی پزشکی خواب آمریکا، ۳۸ درصد از بزرگسالان از تأثیر نامطلوب استفاده از تلفن همراه یا مرور محتوا پیش از خواب بر کیفیت خواب خود گزارش داده‌اند. این نسبت در گروه سنی ۱۸ تا ۲۴ سال، ۴۶ درصد ذکر شده است.
این تفاوت می‌تواند نشان‌دهنده اهمیت بررسی عادت‌های رسانه‌ای شبانه در میان جوانان باشد.
بااین‌حال، باید میان سازوکارهای مختلف اختلال خواب تمایز قائل شد. استفاده از تلفن همراه ممکن است از طریق به‌تعویق‌انداختن زمان خواب، برانگیختگی شناختی و هیجانی یا مواجهه با نور نمایشگر با خواب ارتباط پیدا کند.
اخبار منفی نیز ممکن است با افزایش نگرانی پیش از خواب همراه باشند. اما بدون پژوهش‌هایی که این عوامل را جداگانه اندازه‌گیری کنند، نمی‌توان سهم دقیق دووم‌اسکرولینگ را در کاهش کیفیت خواب مشخص کرد.
دووم‌اسکرولینگ شغلی؛ گسترش اضطراب خبری به محیط کار
دووم‌اسکرولینگ تنها به مصرف اخبار عمومی محدود نمی‌شود. در محیط‌های کاری نیز برخی افراد به‌طور مکرر پیام‌ها، ایمیل‌ها و اطلاعات مربوط به وضعیت سازمان یا بازار کار را بررسی می‌کنند.
در داده‌های اولیه یادداشت، پیمایش‌هایی از استرالیا و بریتانیا به بررسی رفتارهای مشابه در خارج از ساعات رسمی کار پرداخته‌اند.
این پدیده را می‌توان در چارچوب گسترش دسترس‌پذیری دیجیتال و کمرنگ‌شدن مرز میان زمان کار و زندگی شخصی بررسی کرد.
البته بررسی ایمیل کاری یا پیگیری وضعیت بازار کار، لزوماً دووم‌اسکرولینگ محسوب نمی‌شود. زمانی می‌توان از این مفهوم استفاده کرد که رفتار موردنظر با جست‌وجوی تکراری اطلاعات تهدیدآمیز و دشواری در توقف آن همراه باشد.
از منظر مطالعات سازمانی، مسئله مهم این است که اتصال دائمی به محیط کار ممکن است فرصت بازیابی روانی پس از پایان ساعات کاری را محدود کند. این موضوع می‌تواند با خستگی، فشار روانی و کاهش کیفیت استراحت ارتباط داشته باشد.
چگونه می‌توان چرخه دووم‌اسکرولینگ را مدیریت کرد؟
بررسی این پدیده نشان می‌دهد که مداخله صرفاً در سطح فردی کافی نیست. دووم‌اسکرولینگ در تعامل میان ویژگی‌های روان‌شناختی کاربران، شرایط اجتماعی و طراحی پلتفرم‌های دیجیتال شکل می‌گیرد. بنابراین، تحلیل راهکارهای مواجهه با آن نیز باید از توصیه‌های شخصی فراتر برود و مسئولیت رسانه‌ها، محیط‌های کاری و پلتفرم‌ها را در نظر بگیرد.
در سطح فردی، زمان‌بندی مصرف اخبار، کاهش اعلان‌های غیرضروری، فاصله‌گرفتن از نمایشگر پیش از خواب و انتخاب منابع خبری معتبر، از راهکارهای مطرح‌شده برای مدیریت مواجهه با اطلاعات هستند. بااین‌حال، اثربخشی دقیق این مداخلات برای کاهش دووم‌اسکرولینگ باید بر اساس شواهد تجربی ارزیابی شود؛ منابع گردآوری‌شده در این یادداشت برای تعیین میزان اثر مستقل هر راهکار یا معرفی یک الگوی قطعی و مناسب برای همه کاربران کافی نیستند.
مدیریت مصرف خبر؛ بازگرداندن اختیار به کاربر
هدف از مدیریت دووم‌اسکرولینگ، قطع ارتباط با اخبار یا بی‌اعتنایی به مسائل عمومی نیست؛ مسئله، ایجاد تمایز میان پیگیری آگاهانه اطلاعات و تکرار فرساینده مواجهه با خبر است. در این چارچوب، پرسش اصلی فقط این نیست که فرد چند دقیقه اخبار می‌خواند، بلکه باید پرسید این زمان چگونه سپری می‌شود و چه چیزی به شناخت او اضافه می‌کند.
برای عملی‌کردن این تمایز، می‌توان مصرف خبر را حول یک نیاز مشخص سازمان داد: کاربر به دنبال پاسخ چه پرسشی است؟ کدام منبع می‌تواند پاسخ قابل‌اتکایی ارائه دهد؟ و چه زمانی می‌توان جست‌وجو را پایان‌یافته تلقی کرد؟ این پرسش‌ها، پیشنهادهایی برای آگاهانه‌ترکردن مصرف رسانه‌ای‌اند، نه یک پروتکل درمانی آزموده‌شده.
به همین ترتیب، تعیین بازه‌های مشخص برای مرور اخبار می‌تواند به‌عنوان جایگزینی برای مراجعه پراکنده و بی‌پایان به جریان محتوا در نظر گرفته شود. در این رویکرد، معیار موفقیت صرفاً کاهش زمان استفاده از تلفن همراه نیست؛ بلکه توانایی انتخاب زمان شروع، موضوع پیگیری و نقطه پایان مصرف خبر نیز اهمیت دارد.
مسئله فقط زمان استفاده از گوشی نیست
داده‌های بررسی‌شده در این یادداشت، ابعاد متفاوتی از رابطه کاربران با محیط خبری را نشان می‌دهند: پیگیری تکراری اخبار منفی، پرهیز آگاهانه از خبر، نگرانی درباره اعتبار اطلاعات و دشواری مدیریت استفاده شبانه از رسانه‌ها. بااین‌حال، این شاخص‌ها یک پدیده واحد را اندازه‌گیری نمی‌کنند و نباید همگی به‌عنوان آمار شیوع دووم‌اسکرولینگ معرفی شوند.
تعداد دفعات بررسی تلفن همراه، به‌تنهایی نشانه شوم‌گردی نیست؛ پرهیز از اخبار نیز الزاماً نتیجه آن محسوب نمی‌شود. همچنین، مشاهده ارتباط میان دووم‌اسکرولینگ و اضطراب، برای اثبات جهت رابطه علّی کافی نیست. این تمایزها مانع تحلیل نمی‌شوند؛ بلکه کمک می‌کنند نتیجه‌گیری از حدود شواهد فراتر نرود.
در چارچوب تحلیلی این یادداشت، شوم‌گردی را می‌توان مسئله‌ای در رابطه میان نیاز به آگاهی، احساس نااطمینانی و اختیار کاربر بر توجه خود دانست. از همین رو، پاسخ به آن نیز نباید به سرزنش فرد یا توصیه ساده کمتر آنلاین باش محدود شود. مدیریت مصرف خبر، مسئولیت‌پذیری رسانه‌ای، مرزبندی ارتباطات کاری و بازنگری در طراحی پلتفرم‌ها، هرکدام بخشی از بحث‌اند؛ هرچند میزان اثربخشی آن‌ها باید مستقل از یکدیگر سنجیده شود.
در نهایت، هدف نه بی‌خبری است و نه حضور دائمی در جریان اخبار؛ هدف، شکل‌دادن به رابطه‌ای آگاهانه‌تر با اطلاعات است. معیار مطلوب، صرفاً دریافت خبر بیشتر نیست؛ توانایی فهم خبر، ارزیابی اعتبار آن و تصمیم‌گیری درباره زمان ادامه‌دادن یا متوقف‌کردن پیگیری نیز اهمیت دارد.
مطالب مرتبط:
نویسنده
تیم آمارفکت
این یادداشت توسط تیم محتوای آمارفکت تهیه و منتشر شده است.